Mathiou Richard & Trinh Xuan Thuan

Το Κβάντα και ο Λωτός

Το συμπέρασμα του επιστήμονα

 Αυτές οι συζητήσεις αποτελούν μέρος ενός συνεχιζόμενου διαλόγου μεταξύ επιστήμης και Βουδισμού. Το πιο σημαντικό πράγμα που με δίδαξαν είναι ότι υπάρχει ορισμένη σύγκλιση και αντήχηση μεταξύ τοης Βουδιστικής και της επιστημονικής θεώρησης της πραγματικότητας.

Μερικές από τις Βουδιστικές απόψεις πάνω στον κόσμο των φαινομένων είναι εκπληκτικά παρόμοιες με τις υπογραμμίσεις της μοντέρνας φυσικής – ειδικά δε με δυο από τις κύριες μεγάλες θεωρίες της: την κβαντική μηχανική, η οποία είναι η φυσική του απείρως μικρού και η σχετικότητα, η φυσική του απείρως μεγάλου. Παρ’ όλο που ο Βουδισμός και η επιστήμη έχουν ριζικά διαφορετικούς τρόπους για την εξερεύνηση της φύσης της πραγματικότητας, αυτό δεν οδηγεί σε μια ανυπέρβλητη αντίθεση αλλά μάλλον σε μια αρμονική αλληλοσυμπλήρωση. Αυτό συμβαίνει γιατί και οι δυο αναζητούν την αλήθεια και χρησιμοποιούν κριτήρια αυθεντικότητας, αυστηρότητας και λογικής.

Πάρτε για παράδειγμα μια από τις κεντρικές δοξασίες του Βουδισμού, την αλληλεξάρτηση των φαινομένων. « τίποτα δεν υφίσταται αυτούσια ή είναι η ίδια του η αιτία». Ένα αντικείμενο μπορεί να ορισθεί μόνο σε σχέση με άλλα αντικείμενα. Η αλληλεξάρτηση είναι ουσιαστική για την αποκάλυψη των φαινομένων. Ο κόσμος δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς αυτό. Έτσι ένα δεδομένο φαινόμενο μπορεί να εμφανισθεί μόνο αν είναι συνδεδεμένο με άλλα. Η πραγματικότητα δεν μπορεί να περιοριστεί σε τόπο ή να κομματιστεί, αλλά θάπρεπε να θεωρείται ως ολιστική και σφαιρική.

Διάφορα πειράματα στη φυσική μας έχουν πλέον επιβάλει αυτή την σφαιρική άποψη. Στον ατομικό και υποατομικό κόσμο, πειράματα τύπου EPR[Συντονισμός ηλεκτρονίων σε παραμαγνητικά υλικά] μας έχουν δείξει πως η πραγματικότητα είναι «αδιαχώριστη». Δυο μόρια φωτός που έχουν αλληλεπιδράσει συνεχίζουν να ζουν ως μέρη μιας μοναδικής πραγματικότητας. Όσο απομακρυσμένα κι αν είναι, συμπεριφέρονται μ’ έναν αυθόρμητο συσχετιζόμενο τρόπο χωρίς να επέλθει καμιά ανταλλαγή πληροφοριών. Όσον αφορά τον μακρόκοσμο, η σφαιρική του φύση φαίνεται από το εκκρεμές του Φουκώ, του οποίου η συμπεριφορά δεν εξαρτάται από το τοπικό περιβάλλον αλλά από ολόκληρο το σύμπαν. Ό,τι συμβαίνει στον μικρό μας πλανήτη είναι αποφασισμένο στην αχανή απεραντοσύνη του κόσμου. η ιδέα της αλληλεξάρτησης δηλώνει ότι τα πράγματα δεν μπορούν να ορισθούν με απόλυτους όρους αλλά μόνο σε σχέση με άλλα. Αυτό είναι, στην ουσία, η ίδια ιδέα με την σχετικότητα της κίνησης στη φυσική, που αρχικά δηλώθηκε από τον Γαλιλαίο και τελειοποιήθηκε από τον Αϊνστάιν. «Η κίνηση είναι σαν τίποτα», δήλωσε ο Γαλιλαίος. Αυτό που εννοούσε είναι ότι η κίνηση ενός αντικειμένου δεν μπορεί να ορισθεί με απόλυτους όρους πάρα μόνο σε σχέση με την κίνηση ενός δεύτερου αντικειμένου. Δεν υπάρχει τρόπος για του ταξιδιώτες ενός τραίνου που κινείται με μια συγκεκριμένη ταχύτητα και όλα τα παράθυρα είναι κλειστά, να αντιληφθούν, χωρίς υπολογισμούς και πειράματα, αν το τραίνο κινείται ή παραμένει ακίνητο. Μόνο ανοίγοντας ένα παράθυρο και κοιτάζοντας το επιταχυνόμενο πέρασμα του τοπίου μπορεί οι ταξιδιώτες να το αντιληφθούν. Όσο δεν υπάρχει εξωτερικό πλαίσιο ή αναφορά τότε η κίνηση είναι ίδια με την μη-κίνηση. Ο Βουδισμός λέει ότι τα αντικείμενα δεν υφίστανται αυτούσια αλλά μόνο σε σχέση με άλλα. Η αρχή της σχετικότητας λέει ότι η κίνηση του τραίνου υφίσταται μόνο σε σχέση με το τοπίο.

Ο χρόνος και το διάστημα έχουν χάσει τα απόλυτα χαρακτηριστικά που τους έδωσε ο Νεύτων. Ο Αϊνστάιν μας έδειξε ότι μπορούν να ορισθούν μόνο με σχετικούς όρους που εξαρτώνται από την κίνηση των παρατηρητών και τη ένταση του πεδίου βαρύτητας που τους περιβάλλει. Στην γειτονιά μιας «μαύρης τρύπας», ένα δευτερόλεπτο μπορεί να εκταθεί στην αιωνιότητα. ¨όπως και στο Βουδισμό, η σχετικότητα μας διδάσκει πως η ιδέα του παρελθόντος που μόλις έφυγε κι ενός μέλλοντος που πρόκειται να ‘ρθει είναι σκέτη ψευδαίσθηση, δεδομένο δε ότι το μέλλον μου μπορεί να είναι το παρελθόν κάποιου άλλου και ενός τρίτου το παρόν, όλα εξαρτώνται από τις σχετικές κινήσεις μας. Ο χρόνος δεν περνά, απλώς είναι εκεί.

Η θεωρία της αλληλεξάρτησης μας οδηγεί κατ’ ευθείαν στην ιδέα της κενότητας, η οποία δεν σημαίνει «το τίποτα» αλλά την απουσία αυτούσιας ύπαρξης. Εφόσον τα πάντα είναι αλληλεξαρτώμενα, τίποτα δεν μπορεί να αυτοορισθεί και να υπάρχει αυτούσιο. Η άποψη των ενυπαρχόντων ιδιοτήτων που – που υπάρχουν μέσα στους εαυτούς και από τους εαυτούς πρέπει τότε να αποβληθεί. Ακόμα μια φορά η κβαντική φυσική έχει κάτι εκπληκτικά παρόμοιο να πει. Σύμφωνα με τον Μπορ και τον Χάιζενμπεργκ, δεν μπορούμε πλέον να μιλάμε για άτομα και ηλεκτρόνια ως πραγματικές οντότητες, με ξεκάθαρα οριζόμενες ιδιότητες, όπως η ταχύτητα και η θέση. Τώρα πια θα πρέπει να τα θεωρούμε ως μέρος ενός κόσμου φτιαγμένου από δυνατότητες και όχι από αντικείμενα και δεδομένα. Αυτή η ίδια η φύση της ύλης και του φωτός γίνεται υποκείμενο στις αλληλεξαρτώμενες σχέσεις. Δεν είναι πλέον ενυπάρχουσα αλλά μπορεί να μεταβληθεί συνεπεία μιας αλληλεπίδρασης μεταξύ του παρατηρητή και του υπό παρατήρηση αντικειμένου. Μια τέτοια φύση δεν είναι μοναδική πλέον αλλά διττή και συμπληρωματική. Το φαινόμενο που ονομάζουμε «σωματίδιο» γίνεται ένα κύμα όταν δεν το παρατηρούμε. Αλλά απ’ τη στιγμή που το μετράμε και το παρατηρούμε, αρχίζει να μοιάζει πάλι με σωματίδιο. Το να μιλάμε για την ενυπάρχουσα πραγματικότητα του σωματιδίου, ή την πραγματικότητα που έχει όταν δεν το παρατηρούμε, δεν έχει νόημα γιατί δεν θα μπορούσαμε ποτέ να το κατανοήσουμε. Όπως στη \βουδιστική ιδέα της σαμσκάρα ή «γεγονός», η κβαντική μηχανική έχει σχετικοποιήσει ριζικά την αντίληψή μας για ένα αντικείμενο, κάνοντάς το πολύ μικρό για να μετρηθεί ή με άλλα λόγια «γεγονός». Ακόμα περισσότερο, η αβεβαιότητα του κβάντα θέτει ένα αυστηρό όριο για το πόσο ακριβώς μπορούμε να μετρήσουμε την πραγματικότητα. Θα υπάρχει πάντα ένας βαθμός αβεβαιότητας είτε για τη θέση είτε για τη ταχύτητα ενός σωματιδίου. Η ύλη έχει χάσει την σύστασή της.

Η βουδιστική ιδέα της αλληλεξάρτησης είναι συνώνυμη με την κενότητα, η οποία με τη σειρά της είναι συνώνυμη με τη παροδικότητα. Ο κόσμος είναι σαν ένα τεράστιο ρυάκι από γεγονότα και δυναμικά ρεύματα τα οποία είναι όλα αλληλοσυνδεόμενα και συνεχώς αλληλεπιδρούν. Αυτή η ιδέα του συνεχούς παρόντος, συμφωνεί με τη μοντέρνα κοσμολογία. Οι αμετάβλητοι παράδεισοι του Αριστοτέλη και το στατικό σύμπαν του Νεύτωνα δεν υπάρχουν πια. Τα πάντα κινούνται, μεταβάλλονται και είναι παροδικά, από το απειροελάχιστο άτομο μέχρι ολόκληρο το σύμπαν, συμπεριλαμβανομένων και των γαλαξιών, των αστεριών και των ανθρώπων.

Το σύμπαν επεκτείνεται λόγω της ορμής που δέχτηκε από την αρχέγονη έκρηξή του. Αυτή η δυναμική φύση περιγράφεται από τις εξισώσεις της θεωρίας της σχετικότητας. Με τη θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang) το σύμπαν απέκτησε ιστορία. Έχει αρχή, παρελθόν, παρόν και μέλλον. Κάποια μέρα θα πεθάνει σε μια αβυσσαλέα πυρκαγιά ή θα καταψυχθεί. Όλες οι δομές του σύμπαντος – πλανήτες, αστέρια, γαλαξίες και γαλαξιακές νιφάδες – βρίσκονται σε συνεχή κίνηση και παίρνουν μέρος σ’ ένα τεράστιο κοσμικό μπαλέτο. Περιστρέφονται γύρω από τους άξονές τους, βρίσκονται σε τροχιά, κατακρημνίζονται ή αποκόπτονται το ένα από το άλλο. Και αυτά επίσης έχουν ιστορία. Γεννιούνται, φθάνουν στην ωριμότητα και μετά πεθαίνουν. Τα’ αστέρια έχουν κύκλους ζωής που εκτείνονται σε εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια χρόνια.

Το ίδιο ισχύει για τον ατομικό και υποατομικό κόσμο. Και εκεί όλα είναι παροδικά. Τα υποατομικά σωματίδια μπορούν ν’ αλλάξουν τη φύση τους: ένα κουάρκ μπορεί ν’ αλλάξει την οικογένειά του ή τη «γεύση» του, ένα πρωτόνιο μπορεί να γίνει νετρόνιο και να εκπέμπει ένα ποζιτρόνιο και ένα νετρίνο. Η ύλη και η αντιύλη αλληλομηδενίζονται για να γίνουν καθαρή ενέργεια. Η ενέργεια από την κίνηση ενός σωματιδίου μπορεί να μετασχηματιστεί σ’ ένα άλλο σωματίδιο ή και το αντίστροφο. Με άλλα λόγια η ιδιότητα ενός αντικειμένου μπορεί να γίνει ένα αντικείμενο. Λόγω της αστάθειας της ενέργειας των κβάντα, το διάστημα γύρω μας είναι γεμάτο από έναν αφάνταστο αριθμό από εικονικά σωματίδια με σύντομες υπάρξεις που μοιάζουν με φαντάσματα. Εμφανίζονται και εξαφανίζονται αδιάκοπα, είναι μια τέλεια απεικόνιση της παροδικότητας, με του απεριόριστα μικρούς κύκλους ζωής τους.

Έτσι η πραγματικότητα μπορεί να γίνει αντιληπτή με ποικίλους τρόπους και διαφορετικές προσεγγίσεις – άλλη με κατεύθυνση προς τα μέσα και άλλη με κατεύθυνση προς τα έξω – που μπορούν να οδηγήσουν στις ίδιες αλήθειες. Ο Βουδισμός σίγουρα δεν εκπλήσσεται από μια τέτοια συμφωνία. Από τη στιγμή που ο κόσμος των φαινομένων μπορεί να παρατηρηθεί μόνο μέσα από το φίλτρο της συνείδησης και δεδομένου ότι αυτή η ίδια η συνείδηση είναι αλληλεξαρτώμενη από τον εξωτερικό κόσμο, ουσιαστικά η πραγματική φύση των φαινομένων δεν μπορεί να είναι ξένη προς το φωτισμένο πνεύμα του Βούδα.

«Η θρησκεία του μέλλοντος θα είναι μια κοσμική θρησκεία. Θα πρέπει να περάσει πέρα από την ιδέα ενός προσωπικού θεού και να αποφύγει το δόγμα και τη θεολογία. Περικλείοντας τόσο το φυσικό όσο και το πνευματικό, θα πρέπει να βασίζεται σε μια θρησκευτική αίσθηση που θα αναδύεται από την εμπειρία όλων των πραγμάτων, θεωρούμενη ως μια ενότητα γεμάτη νόημα. Ο Βουδισμός απαντά σ’ αυτήν τη περιγραφή…

Αν υπάρχει μια θρησκεία που ν’ ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σύγχρονης επιστήμης αυτή είναι ο Βουδισμός.»

- Άλμπερτ Αϊνστάιν.

© 2009 Diamond Way Buddhism